آزمایش روزنهان، پژوهشی پیرامون میزان اعتبارِ تشخیص روانپزشکان و روانشناسان در شناسایی و تشخیص اختلالات روانی بود که در سال ۱۹۷۲ توسط دیوید روزنهان (David Rosenhan) در چند بیمارستان روانی ایالات متحده انجام شد.
نتایج این آزمایش پس از مدتی در سال ۱۹۷۳ در یک مجله علمی-پژوهشی با عنوان «در باب جنون در دارالمجانین» (On being sane in insane places) منتشر شد. در این آزمایش هشت تن از همکاران روزنهان با تظاهر به اینکه از لحاظ روانی مشکل دارند هر کدام به یک بیمارستان روانی در ایالات متحده مراجعه کردند و خواستار پذیرش شدند. همه این افراد از لحاظ روانی، طبیعی و نرمال بودند و مشکل جسمانی و روانی خاصی نداشتند.
آنها در جلسه ارزیابی اولیه که توسط تیم روانپزشکان روانشناسان بیمارستان به عمل آمد مدعی شدند که صداهای مبهم و عجیب و غریبی میشنوند. جالب اینجا بود که در مصاحبه روانیای که برای ورود به بیمارستان روانی از آنها به عمل آمد به غیر از تظاهر به شنیدن این صداهای مبهم، سایر اطلاعاتی که از خودشان در اختیار مصاحبهگر قرار دادند صحیح و صادقانه بود. پس از انجام بررسیهای اولیه توسط تیم تخصصی بیمارستان، تمامی این هشت نفر پذیرفته شدند!
بعدها که روزنهان پرونده بالینی این افراد را مطالعه کرد دریافت که در پرونده بالینی تمامی این هشت نفر، اختلال اسکیزوفرنی (schizophrenia) تشخیص داده شده بود! این افراد در طول مدتی هم که در بیمارستان بودند به جز ادعای شنیدن این صداهای عجیب و غریب، رفتاری کاملاً طبیعی داشتند.
روزنهان دریافت که حتی اکثر رفتارهای طبیعی این هشت نفر نیز در طول مدت زمانی که در بیمارستان بودند توسط تیم تخصصی و کارکنان بیمارستان به عنوان رفتارهایی غیر نرمال تشخیص داده شده بود. به عنوان مثال، همکاران روزنهان در طول مدتی که در بیمارستان بودند دائماً درباره وضعیت خود یادداشتبرداری میکردند.
علیرغم اینکه کارکنان و تیم تخصصی بیمارستان، متوجه این رفتار یادداشتبرداری آنها بودند اما آن را نوعی رفتار مشکلدار و مرتبط با اختلال روانی این افراد قلمداد میکردند. جالب اینجا بود که سایر بیماران واقعی بیمارستان بر خلاف تیم تخصصی بیمارستان فکر میکردند که این شبهبیمار (همکار روزنهان) محقق و پژوهشگری است که قصد دارد دربارهٔ بیماران روانی، تحقیقی انجام دهد. کارکنان و تیم تخصصی بیمارستانهای روانی حتی بعد از مرخص کردن این افراد از بیماستان نیز تشخیص نداده بودند که این افراد واقعاً بیمار نبودند و تظاهر به بیماری میکردند.
بد نیست که در همین رابطه اشارهای داشته باشیم به نظریه برچسبزنی (Labeling Theory) یا انگزنی (stigmatization) که توسط جامعهشناسان در دههٔ ۶۰ میلادی توسعه یافت. نظریهٔ برچسبزنی معتقد است که انحراف از قانون، ذاتی نیست، و به جای آن، بر تمایل اکثریت به چسباندن برچسب منفی به اقلیت، یا کسانی که آنها را منحرف از هنجارهای معمول تلقی میکند، متمرکز میشود.
اعتقاد این نظریه این است که چگونه هویت و رفتار افراد ممکن است توسط واژگانی که برای تشریح یا طبقهبندیشان به کار می رود، ارزیابی شده یا تحت تأثیر قرار گیرد. در واقع، نظریهپردازان نظریه برچسبزنی معتقدند انحراف یک پدیدۀ اجتماعی است و بر این باورند که کجرویهای اجتماعی ناشی از عوامل روانشناختی یا زیست شناختی نیست، بلکه این جامعه است که هویت انحرافی را در افراد پدید می آورد. فرانک تانن بام (frank Tannenbaum) در کتاب معروف خود به نام “جرم و اجتماع” (۱۹۳۸) معتقد است که وقتی فردی به عنوان بزهکار دستگیر میشود این برچسب (بزهکاری)، علاوه بر اینکه میتواند تصور شخص را از خودش تغییر دهد موجب میشود تا دیگران نیز نسبت به آن برچسب (بزهکار بودن) و نه به خودِ آن فرد واکنش نشان دهند.
یکی دیگر از نکات جالب توجه آزمایش روزنهان این بود که بیماران بستری شده واقعی در بیمارستان بر خلاف روانپزشکان و تیم تخصصی بیمارستان، خیلی زود به نرمال بودن این هشت نفر پی بردند! نتایج این آزمایش، اعتبار تشخیصی روانپزشکان و روانشناسان را زیر سؤال برد.
همچنین یافتههای حاصل از این آزمایش نشان داد که برچسبگذاری روی بیمار چه پیامدهایی در بر دارد. در این رابطه بد نیست که فیلم سینمایی «دیوانه از قفس پرید» – ۱۹۷۵ – (One Flew Over the Cuckoo’s Nest) ساخته میلِش فورمن (Miloš Forman) را حتماً ببینید. ضمناً توصیه میکنیم که کتاب «تاریخ جنون» و «پیدایش کلنیک» اثر میشل فوکو را نیز حتماً مطالعه کنید.
